Hệ thống phủ thờ tại khu di tích Kinh đô Hoa Lư

Email In PDF.

ĐẶNG CÔNG NGA

Theo nghĩa chữ Hán thì phủ 府 có nghĩa là ngôi nhà nói chung của quan lại ngày xưa ở (phủ đệ), hoặc trung tâm hành chính (thủ phủ); ngày nay từ phủ cũng được dùng để chỉ dinh cơ của các nhân vật cao cấp (Tổng thống phủ, phủ đầu rồng. Chữ phủ do đó cũng gần nghĩa với chữ dinh 營 (dinh cơ, dinh thự). Trong các kiến trúc thờ tự, chữ phủ được dùng để gọi nơi thờ mẫu, như phủ Dày, phủ mẫu. Đó là tình hình chung trong cả nước.

altRiêng tại khu di tích Kinh đô Hoa Lư (khu vực xã Trường Yên và một số xã lân cận thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình), ngoài các phủ thờ mẫu  thì một loạt đền miếu lâu các (tên gọi chính thức trên các tài liệu chữ Hán tại di tích) thờ một số nhân vật thời Đinh, Lê ở thế kỉ X – đầu thế kỷ XI cũng được gọi là phủ, khi các nhân vật thờ này đại đa số là nam giới; ngoài ra có một số phủ thờ các vị thần chưa rõ sự tích, thời đại, nhưng có thể cũng là các nhân vật thời Đinh, Lê. Song có một số phủ thờ nhân vật muộn hơn. Như vậy phủ là cách gọi dân gian.

Rõ ràng đây là một điều đặc biệt, chỉ có thể hiểu được rằng, các phủ thờ này vốn thuở xa xưa, khi còn sống, các nhân vật được thờ vốn là những người có công với triều đình nhà Đinh, Lê, từng sinh sống hoặc đóng dinh thự, doanh trại tại đây, đến khi nhà Đinh, Lê đổ, kinh đô dời ra Thăng Long, thì nhân dân trong vùng lập nên các đền thờ trên nền dinh thự cũ những người có công, những nhân vật lịch sử nhưng đã qua đời, vì vậy họ gọi một cách thành kính các đền miếu thờ đó là phủ, và vẫn coi như đây là phủ đệ, dinh thự của họ khi còn sống.

Hiện nay tuyệt đại đa số các phủ đều nằm rải rác trên địa bàn xã Trường Yên - trung tâm của khu kinh thành Hoa Lư xưa, và phần lớn đã bị phá dỡ. Dưới đây xin thống kê toàn bộ các phủ thờ đã được biết.

(Tràng An cổ điệu chèo xưa - Ảnh: Ninh Mạnh Thắng)

 

1. Phủ Nam Việt đại vương: Nhân vật thờ: Nam Việt vương Đinh Liễn, con trai trưởng của vua Đinh. Ông là người có nhiều công lao với nhà Đinh, chưa từng mắc lỗi. Nhưng do hiềm khích với vua cha nên đã giết em trai là Hạng Lang, sau đó ăn năn hối hận, nên đã cho dựng 100 cột kinh tràng khắc bài thần chú Đàlani cầu mong siêu thoát, tại chùa Tháp (khu vực ngã ba bến đò Trường Yên). Năm 979, ông cùng vua cha bị Đỗ Thích sát hại ngay sân cung điện. Địa điểm và kiến trúc chưa có điều kiện tìm hiểu.

2. Phủ Bà Chúa (Còn gọi là đền Phất Kim): Nhân vật thờ: Công chúa Phất Kim, con gái vua Đinh, vợ của Ngô Nhật Khánh, một trong các sứ quân theo hàng vua Đinh. Theo sử cũ thì dù đã hàng phục, nhưng trong lòng Nhật Khánh vẫn ấm ức, nên nhân khi nhà Đinh suy yếu ở giai đoạn vãn triều, liền dẫn vợ chạy theo Chiêm Thành. Khi đến biên giới phía nam, Ngô Nhật Khánh rút dao rạch má vợ, bắt quay về, còn hắn thì chạy sang theo hàng Chiêm Thành. Theo truyền thuyết thì người vợ bị rạch mặt đó khi bị đuổi về, do xấu hổ nên đã nhảy xuống giếng tự tử, về sau dân lập đền thờ bà, đó chính là đền công chúa Phất Kim. Nhưng cũng có thuyết nói rằng công chúa bị gả cho vua Chiêm Thành làm vợ, vua Chiêm bèn cho khắc chữ phủ nhũ vàng vào trán để làm nhục, rồi đuổi về. Vì vậy, trước đây tại phủ/đền có đôi câu đối nói lên khí tiết của công chúa rất hay:

                                                                                                        鐵 石 一 心, 氣 懾 南 占 萬 里

                                                                                                        金 鑲 二 字, 名 留 瞿 越 億 年

Thiết thạch nhất tâm, khí nhiếp Nam Chiêm vạn lý/Kim tương nhị tự, danh lưu Cồ Việt ức niên. (Một tấm lòng son, khí át Nam Chiêm vạn dặm/Nhũ vàng hai chữ, tên lưu Cồ Việt muôn năm).

Cũng tại phủ (và trong hậu cung đền Đinh) có thờ bài vị đề dòng chữ Hán 淑節公主神 位 Thục Tiết công chúa thần vị (Bài vị công chúa hiền thục giữ tròn khí tiết), vì thế người ta còn gọi là phủ Thục Tiết công chúa. Gian Tiền đường có bức đại tự ba chữ 帝女子Đế nữ tử (Con gái vua); lại có bốn chữ lớn nhấn vữa 閣中帝子Các trung đế tử (Con gái vua ở trong lầu gác) ở phía trên mái chồng diêm tiền đường. Theo một số người dân địa phương thì ba pho tượng thờ trong phủ gồm Công chúa Phất Kim ngồi giữa, một bên là tượng bà tổ cô Ngô Thị Thắm (Sinh Dương tử Ngô, tức lúc sống họ Dương, lúc chết đổi thành họ Ngô), lại có người cho là Tố Nga công chúa; một bên là tượng bà tổ cô Mạc Thị Phù Dung (Sinh Phạm tử Mạc). Cả hai bà tổ cô đều mất lúc 13 tuổi, nên rất thiêng – theo truyền thuyết. Ba pho tượng này do ông tự Đôi tạc năm 1945. Trước đây vào ngày 20 tháng giêng âm lịch tổ chức tế yến lão. Địa điểm: Thôn Yên Thành xã Trường Yên, trên đường từ Ngã ba Bồ Đề đi vào đền Đinh Lê. Kiến trúc: Đền làm theo kiểu chữ Đinh (chuôi vồ), tiền đường 3 gian, hậu cung 2 gian; tường gạch, mái ngói nam. Phía trước sân có một cái giếng được coi là nơi công chúa tự vẫn.

3. Phủ (lầu) Ngọc Nữ: Nhân vật thờ: Theo truyền thuyết thì phủ thờ Cô Bé Thượng Ngàn ở vùng Cao Lạng, vốn có tên là Nguyễn Thị Quếch, người Mường. Cô đi gặt lúa bị chết đuối, dân thấy thiêng nên lập phủ thờ. Nhưng theo chữ nhấn trên cửa phủ 玉女樓Ngọc Nữ lâu, thì đây là lầu thờ Ngọc Nữ, và đôi câu đối: 馬 鞍 鍾 秀 氣 /湖 浪 鼓灵 聲Mã Yên chung tú khí/Hồ Lãng cổ linh thanh (Núi Yên Ngựa chung đúc vẻ đẹp/Sóng nước hồ nổi rõ khí thiêng) thì không thể biết chính xác tên vị thần được thờ, nhưng là con gái vua (có thuyết cho là con gái vua Đinh), không phải là con gái nhà dân. Địa điểm: Phủ/lầu xây dưới Mỏ Phượng, phía tây chân núi Mã Yên, nhìn về hồ Ấu (hồ trồng ấu đem luộc để tế lễ ở đền Đinh trước đây, nay hồ thành ruộng lúa). Có người gọi là Lầu cô đuôi hồ vì phủ/lầu nằm ở phía đuôi cái hồ trồng ấu. Kiến trúc: Tường gạch, mái ngói vẩy, kích thước mỗi chiều 1,5m, cao 1,8m.

4. Phủ Chợ: Nằm dưới chân núi Chợ thuộc thôn Yên Thượng. Thời Đinh Lê nơi đây có chợ, gọi là Triền Thị 廛 市, nằm cạnh bức tường thành gọi là Cách Tường Triền thị  隔 墙 廛 市, về sau chữ Triền (trung tâm buôn bán, tức chợ búa) được đọc trệch thành Dền/Rền. Địa danh Cách Tường Triền thị được ghi lại trong cuốn Trường Yên Thượng xã quan điền (Ruộng đất công làng xã của xã Trường Yên Thượng). Nhân vật thờ: Ngũ Lầu Đại vương. Theo truyền thuyết thì ông này có trách nhiệm trông coi việc lễ nhạc (ca nhạc trong tế lễ), lễ tân (tiếp khách) thời Đinh Lê. Trước đây, trong phủ có bức đại tự 太平音Thái Bình âm (Tiếng ca thái bình). Kiến trúc: Phủ thờ có kiến trúc bé nhỏ, nhưng đã bị phá từ lâu.

5. Phủ Vật: Nhân vật thờ: Cầm Trà Đại vương. Theo truyền thuyết thì ông này đươc nhà Đinh giao trách nhiệm tuyển quân, kén chọn những người khoẻ mạnh vào huấn luyện võ nghệ bổ sung cho quân đội triều đình. Hiện nay tại gian bên trái chính cung đền Đinh có một cỗ ngai sơn son thếp vàng, bên trong có một bài vị bằng gỗ đề sáu chữ Hán 倿除大王, 祠下Cầm Trà (Trừ) đại vương, từ hạ, được cho là đưa từ phủ Vật về sau khi phủ bị dỡ bỏ. Trước đây, hàng năm trong ngày lễ hội có tổ chức thi đấu vật trước sân phủ để thể hiện tinh thần thượng võ. Xưa, dân làng tế lễ vào ngày mồng 6 tháng giêng âm lịch. Địa điểm: Nằm ở cạnh đường 12, gần ngã ba Bò De (Bồ Đề) đi vào đền Đinh Lê, thuộc thôn Yên Thượng xã Trường Yên. Kiến trúc: Nhỏ bé, bị phá thời cải cách ruộng đất, vào hợp tác xã những năm sáu mươi của thế kỷ XX.

6. Phủ Thong Bái: Nhân vật thờ: Vận Dần Đại vương. Theo truyền thuyết thì ông này được nhà Đinh giao cho trông coi thuỷ quân. Trước đây trong phủ thờ có một cái thuyền gỗ sơn son dài hơn 1m như là biểu tượng của thuỷ quân. Trước tháng 8 năm 1945, nhân dân thường tổ chức lễ hội vào ngày mồng 2 tháng chạp (lại có người nói là ngày 25 tháng chạp âm lịch), có tế lễ và đua thuyền. Địa điểm: Thôn Thong Bái xã Trường Yên, phía trái có núi Ba Mật, phía phải có núi Chùa Am; đằng trước là Thong Bái, đằng sau là Thong Mậu; phủ ở gần chân núi Đại Vân. Kiến trúc: Kiểu chuôi vồ, tiền đường 3 gian, hậu cung 1 gian; cột xà bằng gỗ, mái lợp ngói vẩy, quay hướng đông nam.

7. Phủ Cửa đền/Phủ Yên Thành: Nhân vật thờ: Ngũ Đạo Đại vương. Theo truyền thuyết thì quan Ngũ Đạo là người được nhà Đinh giao trông coi năm con đường từ trung tâm kinh đô đi ra các hướng. Lại có thuyết cho rằng quan Ngũ Đạo trông coi 5 đạo quân thời Đinh. Địa điểm: Cạnh đường đi vào đền Đinh, cách cổng đền khoảng 15m về phía bắc.  Kiến trúc: 2 gian, mái lợp ngói nam, quay hướng đông, nhìn về phía núi Hang Quàn. Phủ bị phá dỡ những năm sáu mươi của thế kỷ XX.

8. Phủ Đông Hồ: Nhân vật thờ: Đông Hồ Đại vương. Khi nhà Đinh khởi lập kinh đô Hoa Lư nơi đây, đã cho đào đất để đắp những đoạn tường thành nối các núi lại với nhau, tạo nên 5 cái hồ, trong đó có hồ phía đông kinh thành, gọi là Đông Hồ, nằm gần cầu Đông bây giờ. Vị thần ở đây chính là người chỉ huy đào đất đắp tường thành, tạo nên các hồ, và phủ thờ nằm gần Đông Hồ nên gọi tên như vậy. Địa điểm: Ở khu sân kho Hợp tác xã Yên Trạch trước đây của xã Trường Yên. Kiến trúc: Phủ nhỏ bé nhưng đã bị phá từ lâu.

9. PhủTùng Xẻo (Đường Xẻo): Nhân vật thờ: Ông trông coi việc thi hành những vụ trọng án. Sử cũ ghi rằng khi mới lên ngôi, do tình hình xã hội còn lộn xộn, nên vua Đinh đã cai trị đất nước bằng mệnh lệnh thay cho luật lệ, và ai trái lệnh sẽ bị trừng trị nghiêm khắc, như ném tội nhân vào vạc dầu sôi, cho hổ ăn thịt và những hình phạt nặng nề khác...Theo truyền thuyết thì vị thần được thờ ở phủ Tùng Xẻo thường dùng hình phạt hà khắc là cứ sau mỗi tiếng trống “tùng” thì cầm dao cùn “xẻo” thịt tội nhân một nhát... cứ  như thế làm cho tội nhân chết dần trong đau đớn. Vì vậy người ta mới gọi phủ thờ vị thần này là phủ Tùng Xẻo, vì phủ được xây dựng trên nền pháp trường thời Đinh. Lại có thuyết giải thích rằng sở dĩ gọi là Đường Xẻo là vì phủ nằm cạnh đường chỉ có một xẻo đất nhỏ? Địa điểm: Bên cạnh trạm bơm Trâu Lầm thôn Yên Thượng xã Trường Yên, giáp giới với thôn Yên Thượng cùng xã. Kiến trúc: Phủ bị phá từ lâu, không còn dấu vết. Tại cổng đền Lê hiện có tấm bia đá được đưa về từ phủ Tùng Xẻo sau khi phủ bị hạ giải. Bia có tựa đề là 福 祿 內 村 碑 記 Phúc Lộc Nội thôn bi ký, niên đại Tự Đức năm thư 29 (1876) ghi tên một số người tiến cúng tiền của để sửa chữa phủ (bia ghi là miếu), hoàn toàn không nói gì tới vị thần được thờ.

10. Phủ Đầu Tường/PhủThủ Thành: Nhân vật thờ: ông quan chỉ huy việc canh giữ, bảo vệ hệ thống thành luỹ kinh đô Hoa Lư thời Đinh. Triều đình đã lợi dụng hệ thống núi đá vôi hiểm trở làm tường thành thiên tạo che chắn cho cung điện, chỉ đào đất đắp những chỗ núi non không liền dãy, tạo nên 12 đoạn tường thành nhân tạo, trong đó có đoạn tường thành nối núi Cột Cờ sang núi Chẽ. Địa điểm: Phủ nằm ngoài chân tường thành nối núi Cột Cờ với núi Chẽ thuộc thôn Yên Trạch xã Trường Yên. Kiến trúc: Đã bị phá từ lâu.

                                                                                    (Còn nữa)

                                                                                     

thiet ke ong nhua tai tphcm mua bán đàn guitar tai tphcm du an Can ho Scenic Valley phu my hung mua container văn phòng gia re thiet ke ong nhua tai tphcm mua bán đàn guitar tai tphcm du an Can ho Scenic Valley phu my hung mua container văn phòng gia re